Logo Cung Cấp
Sự học xưa và nay

Sự học xưa và nay

1 năm trước vanhien.vn

'Không thầy đố mày làm nên' đã trở thành câu nói quen thuộc trong tục ngữ, ca dao Việt Nam. Điều đó chứng tỏ vai trò quan trọng của giáo dục và truyền thống 'tôn sư trọng đạo' được ông cha ta đúc kết từ rất lâu. Có lẽ phải hình thành trước cả nền văn học thành văn, nên mới được truyền miệng qua ca dao, tục ngữ một cách ngắn gọn, dễ hiểu, dễ nhớ như vậy.


Giờ học tại Điểm trường tiểu học Lũng Phầy, xã Hồng Việt (Hòa An).

Hơn nữa, tính phổ biến của nó không chỉ tồn tại trong phạm vi ngôn ngữ người Việt mà cả trong thói quen Phuối rọi của người Tày, Nùng (hay nói cách khác là ca dao, tục ngữ Tày, Nùng) với câu tương tự “Bấu mì cần cạ slon. Hết răng mòn củng khỏ”, nghĩa là “Không có người dạy bảo, làm việc gì cũng khó”. Ở thời hiện đại, nghiệm ra câu nói này càng đúng trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.

Nội dung, ý nghĩa của câu tục ngữ trong tiếng Việt lẫn tiếng Tày, Nùng đều tôn vinh việc học hành và vai trò của người thầy. Đây không phải là nói theo hay dịch ra từ tiếng Việt, bởi đối tượng và phong cách diễn đạt hoàn toàn mang nét đặc trưng của người Tày, Nùng. Câu tiếng Việt chỉ cụ thể là “không có thầy”, còn câu tiếng Tày, Nùng chỉ nói chung là “bấu mì cần cạ slon”, nhưng phạm vi đối tượng mở rộng hơn. Điều này có thể lý giải do môi trường sống và điều kiện giáo dục, học tập của người Tày, Nùng lúc bấy giờ chưa hình thành trường, lớp và đội ngũ giáo viên chuyên nghiệp nên khái niệm người thầy còn chung chung là “Bấu mì cần cạ slon”, kiểu như người biết thì dạy người chưa biết, người biết nhiều dạy người biết ít. Ai dạy ta được điều gì thì ta gọi người ấy là thầy.

Ở vế thứ hai, người Tày, Nùng cũng có ngụ ý nhẹ nhàng nhưng vẫn đủ để chiêm nghiệm và lắng đọng cho người học: “Hết răng mòn củng khỏ”, nghĩa là “làm việc gì cũng khó”, chứ không khẳng định là “đố mày làm nên”.

Từ “thầy” trong tiếng Việt, người Tày, Nùng gọi là “slấy”. Ngày xưa, “slấy” thường là các nhà nho học, mỗi làng, bản, thậm chí mỗi vùng chỉ có vài người. Chả thế mà “slấy” Hậu (nhà thơ, nhà giáo Hoàng Đức Hậu) quê ở Hòa An đi dạy học ở huyện Hà Quảng, Thông Nông. Đa số các slấy thường hành nghề mo, then, bụt, tào để mưu sinh, có tâm lý giữ nghề cha truyền con nối, chứ không muốn phổ biến truyền dạy ra ngoài. Nên mới có câu “Nhẳn hâử mẻ mạ. Bấu chịu cạ dử slư”, nghĩa là “Thà cho con ngựa cái, chứ không chịu cho cái chữ”.

Ngày xưa, con ngựa là tài sản quý mà còn cho được nhưng không chịu cho cái chữ. Tất nhiên câu nói này một phần do ảnh hưởng bởi chế độ chuyên quyền và chính sách ngu dân để trị của thực dân phong kiến chi phối. Thế mới biết “cái chữ” quý đến nhường nào và việc học hành khó khăn, vất vả ra sao. Thực tế chỉ có con các quan hay con nhà giàu mới có điều kiện đón thầy về nhà để dạy học. Nên muốn học thì phải “tầm sư học đạo”, nghĩa là phải tìm thầy để học. Cũng may nhờ truyền thống hiếu học và quan điểm “mì cần cạ slon” (có người chỉ bảo cho là thầy rồi), nên sự học của các dân tộc miền núi không vì thế mà bị mai một, lãng quên.

Trong bối cảnh khó khăn của dạy và học như thế, người Tày, Nùng rất chú trọng vai trò giáo dục trong gia đình, bằng các câu răn đời xác định rõ trách nhiệm của cha mẹ: “Pỏ bấu té, mẻ bấu slon. Lủc kin bon khỉ vjảo”, nghĩa là “Cha mẹ không dạy bảo thì con ăn củ ráy sinh đau bụng”; hoặc “Mẻ nạc slon lủc nạc đăm pja. Mẻ ma slon lục ma tức thấu”, nghĩa là “Rái mẹ dạy rái con bắt cá. Chó mẹ dạy chó con đi săn”. Rất hình tượng mà trực quan sinh động, cũng có nghĩa bao hàm là ai biết gì thì truyền dạy cái đấy, sự học như thế mà được mở mang.

Về trách nhiệm của con cái, tục ngữ Tày, Nùng có câu: “Lủc bấu tỉnh pỏ, mẻ lẻ lưa. Ma bấu tỉnh chủa khỉ slưa”, nghĩa là “Con không nghe cha mẹ thì hư. Chó không nghe lời chủ thì hổ vồ”; hoặc “Cần chắc lẻ cạ slon. Cần lòn lẻ cạ đá”. Ngày xưa sự học rất khắt khe, thầy giáo cũng như bố mẹ mắng chửi, gắt gỏng là chuyện thường. Muốn học hành tấn tới thì phải chăm chỉ và kiên trì chịu khó vươn lên, phải biết ghi nhớ công ơn người dạy bảo: “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư” (Một chữ là thầy, nửa chữ cũng là thầy).

Người Việt nói: “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây. Ăn cơm nhớ kẻ đâm say dần sàng”; người Tày, Nùng có câu: “Kin mác chứ cần chay. Kin nặm chứ cần giảo bó”. Sự kết hợp giáo dục giữa gia đình, nhà trường và xã hội đã thành nền nếp ăn sâu vào tiềm thức. Vị thế làm thầy thật sang trọng, đạo làm trò mới thật là lễ nghĩa. Ca dao, tục ngữ Tày, Nùng quả là đúc kết nhiều điều hay, lẽ phải.

Giáo dục là quốc sách lâu bền cho mọi người, mọi nhà và toàn xã hội. Người Tày bảo “Lếch bấu thư lẻ rò, mò bấu thư lẻ héo”, nghĩa là “Sắt không dùng thì han gỉ, bò không cày bừa thì gầy”. Sự học là quá trình liên tục không ngừng nghỉ. Không phải bây giờ mà từ ngàn xưa và mãi mãi sau này vẫn thế. Xã hội càng phát triển, sự học càng mênh mông, mở ra cơ hội cho tất cả mọi người nâng cao học vấn và tri thức của nhân loại.

Lã Vinh